Ástralía

Poll without page-refresh

Article on other languages:

	del.icio.us
	Digg
	Furl
	Reddit
	Rojo
	Add to OnlyWire

Commonwealth of Australia


(Fáni Ástralíu)	(Skjaldarmerki Ástralíu)

Kjörorð: ekkert

Þjóðsöngur: Advance Australia Fair

Höfuðborg

Canberra

Opinbert tungumál

enska

Stjórnarfar

drottning
landsstjóri
forsætisráðherra

Þingbundin konungsstjórn
Elísabet II
Michael Jeffery
John Howard

Flatarmál
• Samtals
• Vatn (%)

6. sæti
7,686,850 km²
1

Mannfjöldi
• Samtals (2006)
• Þéttleiki byggðar

52. sæti
20,555,300
2/km²

VLF (KMJ)
• Samtals
• á mann

áætl. 2003
611 millj. dala (16. sæti)
31.020 dalir (13. sæti)

Gjaldmiðill

Dalur (AUD)

Tímabelti

UTC +8 til +10

Þjóðarlén

.au

Landsnúmer

Samveldið Ástralía, eða Ástralía, (ensku: Commonwealth of Australia eða Australia) er land í heimsálfunni Eyjaálfu, sem einnig heitir Ástralía. Ástralía er eina ríki heims sem nær yfir heilt meginland. Landið er í Breska samveldinu og er drottning Bretlands, jafnframt drottning Ástralíu. Ástralía skiptist í sex fylki og tvö svæði, hvert með sína höfuðborg. Stærsta borg Ástralíu er Sydney.

Nafnið

Alþjóðlega nafnið Ástralía er komið úr latneska orðinu australis sem þýðir suðrænt og hefur verið notað síðan að minnsta kosti á 2. öld yfir óþekkta heimsálfu í suðri (terra australis incognita). Breski landkönnuðurinn Matthew Flinders gaf meginlandinu nafnið Terra Australis en fyrir höfðu Hollendingar nefnt það Nova Hollandicus eða Nýja-Holland.

Flinders breytti nafninu í Ástralía (Australia á ensku) á korti sem hann lauk við árið 1804 þegar hann var í haldi Frakka á Máritus. Þegar hann kom aftur heim til Englands árið 1814 og gaf út verk sín var hann neyddur af Bresku flotastjórninni til að breyta nafninu aftur í Terra Australis. Það var svo árið 1824 að Lachlan Macquarie, landsstjóri Nýja Suður Wales náði að sannfæra flotastjórnina um að breyta nafninu opinberlega í Ástralía eftir að hafa gert sér grein fyrir að það væri það nafn sem Flinders líkaði best við.

Saga

Margar mismunandi kenningar eru uppi um það hvenær og hvernig fólk kom fyrst til Ástralíu. Þær kenningar sem vilja rekja mannvist þar lengst aftur halda fram að nútímamaðurinn hafi þróast þar. Þær kenningar njóta þó ekki mikillar hylli og er talið að besta áætlunin sé að fólk hafi komið þangað fyrst fyrir um 53.000 árum. Öruggar leifar um mannvist eru elstar 50.000 í Ástralíu. Lítið er vitað með vissu um sögu Ástralíu frá þeim tíma fram til þegar Evrópumenn komu þangað þar sem frumbyggjarnir þróuðu aldrei með sér ritmál. Portúgalar voru fyrstir Evrópumanna til að sjá heimsálfuna fyrir víst en könnun hófst ekki fyrren á 17. öld. Fyrstir Evrópumanna til að setjast að í Ástralíu voru Bretar sem árið 1788 stofnuðu fanganýlendu þar sem nú er Sydney og um hana nýlenduna Nýja Suður Wales sem náði yfir allt meginland Ástralíu og Tasmaníu fyrir utan Vestur-Ástralíu. Í kjölfar útbreiðslu Breskra byggðarlaga yfir hina nýju nýlendu, voru svo nýjar nýlendur klofnar frá til að mynda Tasmaníu (1825, en hún var þá kölluð Van Diemensland) Suður-Ástralíu (1836), Victoriu (1851) og Queensland (1859). Vestur-Ástralía varð bresk nýlenda árið 1829. Til að byrja með var þróun mjög hæg í hinum nýju nýlendum. Efnahagurinn byggðist aðallega á sauðfjárrækt og sölu afurða svo sem ullar. Árið 1851 uppgötvaðist hins vegar gull í Ástralíu og síðan þá hefur námagröftur verið meðal helstu atvinnuvega landsins. Upp frá því uxu borgirnar við suður- og austurstrendur landsins hratt, á tíma var Melbourne næst-stærsta borg breska heimsveldisins. Árið 1901 sameinuðust nýlendurnar sex í Samveldið Ástralíu, fullvalda ríki í konungssambandi við Bretland. Deilur risu hins vegar upp um hvar höfuðborg hins nýja samveldis skyldi vera (bæði Melbourne og Sydney gerðu tilkall til titilsins) en á endanum var sú ákvörðun tekin að Melbourne yrði höfuðborg þangað til Höfuðborgarsvæði Ástralíu yrði stofnað mitt á milli borganna tveggja. Það var gert árið 1911 og Samveldisþingið flutti þangað 1927.

Skipting í Stjórnsýsluumdæmi

Kort sem sýnir landamæri Ástralskra fylkja og svæða.

Ástralía samanstendur af sex fylkjum, sem eru aðilar að samveldinu, og nokkrum svæðum sem eru að hluta undir stjórn samveldisins en hafa þó mismikla sjálfstjórn. Öll fylkjanna eru á meginlandinu utan eitt, sem er Tasmanía. Tvö svæðana eru á meginlandinu, en hin ekki. Fylki Ástralíu eru eftirfarandi:

Nýja Suður Wales (höfuðborg Sydney)
Queensland (höfuðborg Brisbane)
Suður-Ástralía (höfuðborg Adelaide)
Tasmanía, (höfuðborg Hobart)
Vestur-Ástralía (höfuðborg Perth)
Victoria (höfuðborg Melbourne)

Einungis tvö svæðanna eru á meginlandi Ástralíu. Þau eru:

Höfuðborgarsvæði Ástralíu (höfuðborg Canberra, sem jafnframt er höfuðborg Ástralíu)
Norður-svæðið (höfuðborg Darwin)

Svæðin sem eru ekki á meginlandinu eru:

Þrjú síðastnefndu svæðin eru því sem næst óbyggð og þau þrjú byggðu utan meginlandsins mjög fámenn.

Náttúra

Breiðnefur, dýr sem er aðeins til í Ástralíu.

Sökum einangrunar Ástralíu er náttúra hennar mjög sérstök. Hún er því sem næst eini staðurinn í heiminum, þar sem pokadýr búa villt og einnig þar sem eucalyptus-tré vaxa. Þegar Evrópubúar komu þangað fyrst, trúðu þeir ekki eigin augum, enda náttúran mjög ólík öllu því sem þeir áttu að venjast. Þegar þeir sáu breiðnefinn (enska: platypus) fyrst, trúðu engir þeim heima fyrir, þangað til náðist að fanga einstakling og senda hann til Evrópu. Breiðnefurinn og mjónefurinn eru nefnilega einu tvö spendýrin í heiminum, sem verpa eggjum, og breiðnefurinn hefur þar að auki gogg og sundfit. Eftir að Evrópumenn settust þar að, hafa ýmsar af þessum tegundum dáið út, þar sem þær áttu sér enga óvini í náttúrunni áður en maðurinn kom. Frægust þessara tegunda er Tasmaníutígurinn. Nú er hins vegar markvisst unnið að verndun innlendrar náttúru gagnvart utanaðkomandi áhrifum.

Stjórnsýsla

Þinghúsið í Canberra.

Eins og fyrr hefur verið sagt, skiptist Ástralía í sjö megin stjórnsýsluumdæmi. Hvert og eitt þeirra hefur einhverja gerð af framkvæmda- löggjafar- og dómsvaldi. Þau eru svo öll undir sambærilegar stofnanir fyrir allt samveldið sett. Með löggjafarvaldið fer Samveldisþingið (enska: Commonwealth Parliament), framkvæmdavaldið eins konar ríkisráð (enska: Executive Council of Australia) og dómsvaldið Hæstiréttur Ástralíu (enska: High Court of Australia). Þessar stofnanir eru allar til húsa í Canberra.
Formlega er æðsti handhafi framkvæmdavalds í Ástralíu landsstjórinn (enska: Governor-General), sem er staðgengill drottningar í landinu. Í raun fer hins vegar ríkisstjórnin með vald hans. Ríkisstjórnin er valin af forsætisráðherranum, sem aftur er valinn af meirihluta þingsins (oftast leiðtogi stærsta flokksins). Forsætisráðherra Ástralíu nú (2004) er John Howard. Landsstjórinn er Michael Jeffery.
Með ljöggjafarvald fyrir Samveldið fer Samveldisþingið. Það skiptist í tvær deildir, Fulltrúadeild og Öldungadeild. Einnig telst Drottningin formlega vera hluti þingsins. Í öldungadeildinni eiga sæti 12 fulltrúar frá hverju fylki, og tveir frá hvoru svæði (territory). Fulltrúadeildin hefur um tvöfalt fleiri eða 150 þingmenn. Samkvæmt stjórnarskrá hafa báðar deildirnar sömu möguleika til að leggja fram lagafrumvörp (fyrir utan þau sem snúa að ríkisfjármálum) og þurfa báðar deildir að samþykkja öll frumvörp áður en þau geta orðið að lögum. Samkvæmt venju eru langflest frumvörp þó lögð fram af ríkisstjórninni, og þar með í fulltrúadeild, en síðan samþykkt í öldungadeild.
Hæstiréttur Ástralíu er aðallega stjórnlagadómstóll, en líka efsta stigs áfrýjunardómstóll Ástralíu. Hann er skipaður sjö dómurum og forseti réttarins er Anthony Murray Gleeson.

Lýðfræði

Ástralir eru flestir komnir af Evrópumönnum. Að hluta til af föngum, sem sendir voru þangað, og fangavörðum þeirra, en aðallega fólki sem fluttist þangað á 19. öld og upphafi þeirrar tuttugustu, þá einkum í tengslum við gullæðið. Aðeins eitt prósent Ástrala eru af frumbyggjum komnir, en þeim var markvisst fækkað þegar Evrópumenn fluttust þangað. Búa flestir frumbyggjar í Nýja Suður Wales og Queensland, en á strjálbýlli svæðum landsins eru einnig sérstök verndarlönd frumbyggja. Innan eins slíks er hinn frægi klettur Uluru (einnig þekktur sem Ayers-klettur). Sjö prósent Ástrala eru innflytjendur frá Asíu.
Um þrír fjórðu Ástrala eru kristnir, flestir tilheyra Biskupa- eða Kaþólsku kirkjunum með fjórðung hvor.

Menning og fjölmiðlar

Löngu áður en að Evrópumenn komu til Ástralíu var þar komin upp blómleg menning frumbyggja, en með komu Evrópumanna náði þeirra menning yfirhöndinni, sem hún hefur haft æ síðan. Á undanförnum árum hefur þó verið lagt meira og meira upp úr menningu frumbyggja, þar sem þeirra hefðbundnu aðferðir við til dæmis tónlistar- og myndlistarsköpun eru gjörólík þeim Evrópsku. Evrópskættuð menning er þó enn, eins og fyrr segir, sterkust í Ástralíu og er einmitt mikil gróska þar í klassískri tónlist meðal annars með starfandi sinfóníuhljómsveit í hverri höfuðborg. Þaðan koma líka mikið af dægurtónlistarflytjendum sem eru heimsfrægir, svo sem hljómsveitirnar Bee Gees og AC/DC eða hinar nýrri hljómsveitir Jet og The Vines. Kvikmyndagerð er ansi mikil í Ástralíu, þó hún vekji sjaldan heimsathygli. Nú til dags er Ástralía þó þekktust í kvikmyndaheiminum fyrir að vera vinsæll tökustaður og að þaðan koma margir leikarar sem síðan hafa selgið í gegn í Hollywood. Matarmenning Ástrala er komin af Evrópskum rótum, en hefur þróast í samræmi við loftslagið: Þar eru grill (Barbie, á áströlsku) mikilvægt menningarfyrirbæri og oft eru mikil matarboð látin snúast í kring um slík.

Í Ástralíu eru rekin 5 sjónvarpsstöðvanet sem ná yfir allt landið, þar af tvö ríkisrekin (ABC og SBS), og þrjú net áskriftarssjónvarpsstöðva, einnig yfir allt landið. Í öllum helstu borgum kemur út dagblað, og tvö dagblöð koma út yfir allt landið, The Australian og The Australian Financial Review. Flestir prentmiðlar, þar á meðal öll helstu dagblöð, eru í eigu annaðhvort News Corporation (fyrirtækis Rupert Murdochs), eða fyrirtækja á vegum John Fairfax. Út af þessari fákeppni er Ástralía í 31. sæti á lista Fréttamanna án landamæra yfir frelsi blaðamanna.

Tenglar

Vefsíða áströlsku ríkisstjórnarinnar (á ensku)
Ferðasíða um Ástralíu (á ensku)

Þetta er gæðagrein|

Áströlsk fylki, svæði og höfuðborgir:
Höfuðborgarsvæði Ástralíu	Nýja Suður Wales	Norður-svæðið	Queensland	Suður-Ástralía	Tasmanía	Victoria	Vestur-Ástralía
Canberra	Sydney	Darwin	Brisbane	Adelaide	Hobart	Melbourne	Perth
Norfolkeyja \| Jólaeyja \| Kókoseyjar \| Kóralhafseyjasvæðið \| Heard- og McDonaldeyjar \| Ástralska suðurskautssvæðið